December 3rd, 2019

В июне 1941-го....





Их было двое. Пара пограничников из Брестского погранотряда дала бой колонне немецких мотоциклистов. Их ранили, схватили поставили в линию для расстрела.
Collapse )

По следам А.Мальдиса

Не отпускает меня тема Восстания 1863-64 гг. на Рогачевщине и конкретно Фома Гриневич (для тех кто в танке - хочу сразу упредить: имя Фома сыну Михаила Гриневича было дано при рождении. Так и во всех метриках, в том числе о рождении его, Фомы, детей записан! Не надо переиначивать на польский лад это имя! Он родился в католической семье и крестился сам и детей крестил в римско-католическом костеле, и везде поименован двуименно: Фома-Мацей!).
Просматривал свои "архивы". Встретил документ, который скачал в Сети еще в 2011 г. В документе - работа Адама Иосифовича Мальдиса - Белорусика в польских рукописных собраниях (перевод с белмовы мой).
Вот что он писал - Работая в Институте литературы имени Янки Купалы Академии наук Беларуси (ныне Национальная академия наук Беларуси), я несколько раз выезжал в Польшу для архивных и библиотечных изысканий. Сначала интересовался только произведениями белорусской литературы XIX в., потом расширил свои поиски на многоязычную литературу Беларуси XVII-XVIII вв. Наконец стал записывать всё, что было связано с белорусской землей, её историей, культурой. Найденные литературные памятники были описаны в монографиях "Творческое побратимство", "Тайны древних хранилищ", "На пересечении славянских традиций", вошли в несколько антологий. Сведениями по истории и искусству делился с коллегами. И всё равно многие находки остались невостребованными. Они зафиксированы в моей картотеке и сегодня предлагаются читателям-исследователям для использования. (Выделение здесь и в дальнейшем - мои).
Меня заинтересовали вот эти рукописи, находящиеся в отделе рукописей Национальной библиотеке в Варшаве. (не в каком то архиве, а именно в Нац. библиотеке!):
6508. Фрагмент рукописного наследия Л. Топур-Звеждовского, который в 1863 г. командовал повстанцами на Могилевщине.
6540. "Записная книжка повстанца из могилевской тюрьмы" 1863 года. Есть запись предка В. Короткевича.(Так у Мальдиса)
Сегодня хочу остановиться на Записной книжке... (на польском - Notatnik powstańca z więzienia mohilewskiego w 1863 r.).

В своей работе - Падарожжа ў XIX стагоддзе. З гісторыі беларускай літаратуры, мастацтва і культуры, А.Мальдис так описывает эту находку: У рукапісным аддзеле Нацыянальнай бібліятэкі ў Варшаве маю ўвагу прывабіла невялікая, пажаўцелая ад часу запісная кніжка (рукапіс № 6540). На першай яе старонцы каліграфічным почыркам выведзена: «Нататкі паўстанца 1863 года ў магілёўскай турме». Далей ідзе неразборлівы подпіс. Невядомы ўладальнік кніжкі, якога царскія ўлады прыгаварылі да катаржных работ, прызначыў яе сваёй нявесце Ядвізе. Аб гэтым сведчыць прачулае прысвячэнне. Развітваючыся з нявестай, аўтар просіць Ядвігу зберагчы кніжку, калі тая трапіць у яе рукі, захаваць для гісторыі імёны тых, хто ахвяраваў жыццём у імя вызвалення радзімы. Ці атрымала нявеста кніжку і якім чынам гістарычная рэліквія трапіла ў Варшаву — невядома.
 У запісной кніжцы пакінулі аўтографы ўдзельнікі паўстання 1863 года, якія адбывалі пакаранне ў магілёўскай турме. Вось некалькі запісаў: «Аляксей Вайніловіч, вучань з Магілёўскай губерні, прыгавораны да вечнай ссылкі ў Сібір», «Уладзіслаў Корбут — родам з Мінска», «Гордан Пароскі — вучань Слуцкай гімназіі», «Альфрэд Завада, з Гродзенскай губерні, Шчучын, да катаргі на 8 год», «Эдвард Матушэвіч, фартэпіянны майстар з Мінскай губерні і павета». Сярод вязняў — многа студэнтаў Маскоўскага універсітэта і Горы-Горацкага земляробчага інстытута. Запісная кніжка пацвярджае вывад гісторыкаў А. Смірнова і Г. Кісялёва аб тым, што на Магілёўшчыне (у атрадах Звярждоўскага) у паўстанні 1863 года ўдзельнічалі пераважна разначынцы, дробная шляхта. Сяляне тут яшчэ верылі «добраму цару», пад уплывам царскіх чыноўнікаў глядзелі на паўстанне 1863 года як па панскую «інтрыгу» і таму часта выдавалі паўстанцаў. Пра гэта сведчыць і знойдзеная кніжка. На 15-й старонцы яе намаляваны селянін. Пад малюнкам — подпіс на беларускай мове: «Звяжы пана — грошы будуць!» Тут жа змешчаны сатырычны верш аб тым, як магілёўскаму губернатару Беклямішаву ўдалося перацягнуць на свой бок сялян і разам з імі звязаць паўстанцаў. У кніжцы цытуюцца найбольш папулярныя паўстанцкія песні, верш У. Сыракомлі «Лялька».
 Знойдзеная ў Варшаве запісная кніжка цікава яшчэ і тым, што ў ёй многа гаворыцца пра Тамаша Грыневіча. Усім у памяці раман У. Караткевіча «Нельга забыць». Асабліва ўсхваляваў чытачоў подзвіг аднаго з герояў рамана, Усяслава Грынкевіча, расстралянага за ўдзел у паўстанні, і подзвіг яго жонкі, якая спяшалася прывезці вестку аб «памілаванні» і спазнілася на некалькі трагічных мінут. І вось з запісной кніжкі бачна, што ва Усяслава Грынкевіча ёсць рэальны прататып — Тамаш Грыневіч, расстраляны ў Рагачове адначасова з двума братамі — афіцэрамі Манцэвічамі. Пад датай 1 чэрвеня 1863 года ў запісной кніжцы ёсць верш Грыневіча «Песня прыгаворанага да смерці паляка». Аўтар верыць, што справа свабоды не загіне, «пакуль жыве славянскае племя». Дзеля вызвалення трэба паказваць народу прыклады гераізму і самаахвярнасці. Перамога не прыйдзе сама сабой: «Полымя раптам не ўспыхвае — яно пачынаецца з іскры». А далей ідзе верш, прысвечаны ўдаве Грыневіча, той самай, якая спазнілася на некалькі мінут. Невядомы аўтар захапляецца яе мужнасцю, якая, на яго думку, будзе па-сапраўднаму ацэнена і ўзнагароджана толькі тады, калі краіна вызваліцца з няволі. У. Караткевіч, зразумела, не чытаў гэтых вершаў, не ведаў пра існаванне запісной кніжкі, але, як мастак, пранік у дух тагачасных падзей і таму застаўся верны гістарычнай праўдзе.
Эта работа Мальдиса издана в 1969 году (возможно и ранее, у меня нет точных сведений. Эту выдержку взял именно из издания 1969 г.)
Сейчас у нас есть уникальная возможность ознакомиться с этой рукописью, оцифрованной и выложенной в свободный доступ на сайте Национальной библиотеки. Хотя как то уже давно Андрей Чернявский говорил да и писал в своем ЖЖ, что эти материалы есть на плёнке в музее Народной Славы в Рогачеве, но качество оставляет желать...
Вот обложка этого рукописного документа
Не выходя из-за компа можно представить, что это обыкновенная записная книжка, на 48 листах.
Вот страница с первой записью (обложка оборот)
Мой перевод - С даты 1863 г. мая 5 дня: выезд с дома.
Можно предположить, что эта книжка (дневник) был начат неизвестным автором 5 мая 1863 г. по ст.стилю.
Вот лист 2
Переводить не возьмусь...
Продолжение следует...